Był to człowiek niezwykły i utalentowany, o silnym charakterze, sprecyzowanych zapatrywaniach, odważny, patriota. Tak obecnie ocenia Leopolda Bogumiła Szyllera historiografia, także strażacka.

 Sylwetkę tego wydawcy, który w latach 1901 – 1914 redagował, drukował i rozpowszechniał miesięcznik „Strażak” przedstawili w swoich pracach zmarły niedawno prof. Józef Ryszard Szaflik, a także prof. Tadeusz Olejnik. „Strażak” przed kilkoma laty, w serii artykułów „Z kart historii” obszernie przedstawił opinii publicznej tê nietuzinkową sylwetkę.

Dotychczas badacze i publicyści informacje o Leopoldzie Szyllerze czerpali z kart roczników wydawanego przez niego czasopisma, ze wspomnienia pośmiertnego zamieszczonego w „Przeglądzie Pożarniczym” w 1917 r. oraz „Słownika pracowników książki polskiej”.

Wejście na Cmentarz Ewangelicko-Reformowany (kalwiński) od ulicy Żytniej w Warszawie

Niedawno pozyskaliśmy kolejne źródło – dotarliśmy do publikacji „Cmentarz Ewangelicko-Reformowany w Warszawie” Jadwigi i Eugeniusza Szulców (Państwowy Instytut Wydawniczy 1989 r.). Oto czego dowiedzieliśmy się z lektury tej jakże pożytecznej książki: Szyller Leopold Bogumił (9 III 1832 Mariampol w ziemi suwalskiej – 22 II 1917 Warszawa, obecnie Mariampol leży w granicach Republiki Litewskiej), księgarz, literat, działacz polityczny, pseudonim „Racki”. W epoce przedpowstaniowej należał do grupy najbardziej aktywnych działaczy i agitatorów ruchu rewolucyjnego. Jako emisariusz Rządu Narodowego pod pseudonimem „Racki” działał w różnych częściach kraju. Aresztowany 9 stycznia 1864 r., został skazany na zesłanie do pracy przymusowej w głąb Rosji, skąd powrócił na mocy amnestii. W 1865 r. założył księgarnię nakładową i zakład litograficzny przy ul. Nowy Świat 23 w Warszawie. W latach późniejszych przy księgarni uruchomił wypożyczalnię książek i drukarnię. Wydawał głównie wydawnictwa pedagogiczne, podręczniki szkolne, książki dla dzieci i młodzieży. Szyller był także autorem książek dla dzieci i mieszkańców wsi. Jego powieści „Piotr Żemajtis” oraz „Wędrówki i przygody Podlasiaka” doczekały się licznych wydań.

Widok grobu rodziny Szyllerów

W latach wzmagającej się ostrej cenzury carskiej Szyller redagował czasopismo „Strażak” i w związku z tym był parokrotnie skazywany na wysokie kary pieniężne, a nawet aresztowany. Ostatecznie pismo zostało zamknięte przez władze.

Z małżeństwa z Emilią z Meyerów miał kilkoro dzieci: Gustaw był przemysłowcem, redaktorem „Dobrej Gospodyni” i „Naokoło Świata”; Emil był wydawcą, współwłaścicielem firmy księgarskiej; Wanda, z męża Koczorowska była żoną lekarza weterynarii w Siedlcach.

Leopold Szyller zmarł w 1917 r. i został pochowany na Cmentarzu Ewangelicko-Reformowanym w Warszawie, w kwaterze T, rząd 4/5, nr 46.

Odwiedziliśmy Bibliotekę Synodalną Kościoła Ewangelicko--Reformowane-
go (kalwińskiego), w Warszawie. Tam dowiedzieliśmy się, że wszystkie akta kościelne zostały zniszczone w wyniku działań wojennych. Byliśmy także na cmentarzu przy ul. Żytniej w Warszawie, gdzie udzielił nam informacji kierownik tego cmentarza Jan Pospieszył. Powiedział, że od śmierci żony Gustawa Szyllera – Aleksandry (8 października 1967 r.) nikt się grobem nie opiekuje. Podobno daleka rodzina Szyllerów mieszka gdzieś w Niemczech.

Grób jest okazały, jeden z najpiękniejszych na założonym w 1792 r. cmentarzu, na którym spoczywa ponad dwa i pół tysiąca osób. W latach sześćdziesiątych XX wieku był konserwowany przez docenta Andrzeja Kossa z Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Napis na pomniku głosi, że to „Grób rodziny Gustawa Szyllera”. Z epitafium można dowiedzieć się, że „Miłował Boga wiodąc duszę ku Niemu, żył według Ewangelii i rozdawał hojnie skarby swego serca”.

W grobie zostali pochowani: Emilia z Meyerów Szyllerowa ( 10 I 1831 – 11 X 1903),Wanda z Szyllerów Koczorowska (28 X 1866 – 27 II 1907), Leopold Szyller (9 III 1831 – 22 II 1917), Gustaw Szyller (1 II 1859 – 7 XII 1927), Gustaw Adolf Szyller (1 II 1886 – 10 X 1933).

Miejsce spoczynku Emila Szyllera w warszawskiej wspólnocie ewangelików reformowanych nie jest znane. Pewien niepokój budzi inna data urodzin Leopolda Szyllera zamieszczona w publikacji państwa Szulców i na grobie. Kierownik Jan Pospieszył uważa, że należy przyjąć datę podaną przez państwa Szulców, bo to – jak stwierdził – byli bardzo solidni ludzie.

Przed kilkunastu laty „Strażak” odszukał na warszawskich Powązkach grób, w którym spoczywa Bolesław Chomicz i poinformował o tym środowisko pożarnicze. Teraz udało nam się odszukać miejsce, w którym spoczywa Leopold Bogumił Szyller. Żywimy nadzieję, że będzie odwiedzane przez przedstawicieli środowiska strażackiego, zwłaszcza przez młodzież zrzeszoną w MDP.

Tekst i zdjęcia:
Ludwik Kotoński