Na kolejną, piętnastą edycję finału Ogólnopolskiego Konkursu Kronik oraz Konkursu na Pamiętniki, Wspomnienia, Relacje i Opracowania, przybyło do Tomaszowa Mazowieckiego około 200 dokumentalistów historii oraz działających na polu historyczno-oświatowym.

Honory gospodarzy imprezy czyniły władze administracyjne i samorządowe oraz władze Oddziału Powiatowego ZOSP RP powiatu i miasta Tomaszów Mazowiecki. Uczestników powitano chlebem i solą. Przemówienia powitalne wygłosili starosta powiatu tomaszowskiego – Piotr Kagankiewicz, przewodniczący Rady Miasta Tomaszowa – Zenon Łaski, przewodniczący Rady Powiatu – Andrzej Barański i prezes Zarz¹du Oddziału Powiatowego ZOSP RP – Tadeusz Cisowski.

Laureaci konkursu przy Szańcu Hubala

Po czêści oficjalnej rozpoczęło się spotkanie integracyjne, w którym licznie uczestniczyli przedstawiciele miejscowych władz administracyjnych i samorządowych oraz jednostek organizacyjnych ZOSP RP i Państwowej Straży Pożarnej. Ożywione rozmowy koncentrowały się na wymianie doświadczeń, z zakresu rozwoju amatorskiego piśmiennictwa historycznego, między autorami z wielu gmin, powiatów i województw całego kraju. W tej swobodnej wymianie poglądów wysoko oceniano dotychczasową twórczą aktywność strażaków amatorów i wspomagających ich historyków profesjonalistów. Dało się również słyszeć głosy, że dotychczasowa działalność szkoleniowa dużo wniosła do podniesienia na wyższy poziom merytoryczny i metodyczno-warsztatowy, zwłaszcza takich gatunków literackich jak kroniki, drobne utwory publicystyczne, a także coraz liczniejsze amatorskie opracowania monograficzne.

Zgodnie z dotychczasową tradycją, kontynuowaną od pierwszych ogólnopolskich konkursów, w drugim dniu obrad odbyła się wycieczka do najciekawszych historycznie i przyrodniczo miejscowości ziemi tomaszowskiej i łódzkiej. Uczestnicy konkursu zwiedzili Pożarnicze Centrum Historyczno-Edukacyjne Ziemi Łódzkiej w Wolborzu, w którym z inicjatywy i pod kierownictwem druha Andrzeja Kotlickiego zorganizowano także muzeum pożarnicze. Centrum słusznie jest powodem do dumy i chwały, przede wszystkim ze względu na jego funkcję i koncepcję programową. Następnie uczestnicy zwiedzali skarby ziemi tomaszowskiej, a w tym: „Niebieskie Źródła”, Skansen rzeki Pilicy, Tomaszowskie Muzeum im. hr. Antoniego Ostrowskiego. Szczególną wymowę patriotyczno-historyczną miała wycieczka do miejsca niezwyk³ego, do Szańca Hubala. Zwiedzono również Inowłódz i Spałę.

W tym też dniu, w godzinach wieczornych, odbyły się warsztaty metodyczne z zakresu dokumentacji dziejów pożarnictwa i straży pożarnych. Dotychczasowa konwencja programowa przyjęta w sprawach szkolenia i instruktażu dokumentalistów, oparta na sympozjach popularnonaukowych, w których przewagę miały wykłady profesjonalistów, przestała spełniać założone cele. W programie warsztatów większość czasu zarezerwowano dla uczestników szkolenia na stawianie pytań i dyskusję. W warsztatach metodycznych, które prowadził prof. dr hab. Piotr Matusak, udział wzięło ponad 100 uczestników.

Wprowadzenie do dyskusji wygłosił dr Eugeniusz Walczak, który przedstawił najbardziej istotne problemy dla dokumentowania historii pożarnictwa i straży pożarnych, trudny problem związany ze zbieraniem, przechowywaniem i udostępnianiem materiałów archiwalnych, gromadzonych w jednostkach straży pożarnych. Przedstawił również potrzebę rozwijania twórczości pamiętnikarskiej, wspomnieniowej oraz spisywania relacji. Mówił również o trudnych problemach związanych z rozwojem badań naukowych i publikacją ich wyników. O archiwach parafialnych i ich zawartości mówił dr Rafał Dmowski, informując historyków straży, że można znaleźć tam cenne materiały o ochotniczych strażach pożarnych.

Pokonkursowa wystawa kronik

 W skromnej dyskusji zabrało głos tylko kilku dyskutantów, którzy mówili między innymi o:

        potrzebie zorganizowania archiwów i uporządkowania archiwaliów i bibliotek;

        potrzebie rozwiązania kłopotów z dostępem do archiwów państwowych, np. do IPN i do rekompensaty ponoszonych kosztów;

        przydzielaniu środków finansowych na cele badawcze i wydawnicze;

        jednostkach straży, w których władzom strażackim nie tylko nie zależy na rozwoju ruchu historycznego, ale wielu uważa, że to im przeszkadza, bo absorbuje ludzi i środki finansowe;

        systematycznym, okresowym organizowaniu warsztatów metodyczno-historycznych;

        pilnej potrzebie zorganizowania sympozjum popularnonaukowego dla autorów podejmujących się pisania prac historycznych i pamiętników oraz podejmujących się zbierania relacji;

     poważnych dylematach kronikarzy związanych z przedstawianiem spraw trudnych, kontrowersyjnych patologicznych

     podejmowanych próbach rozciągania cenzury miejscowych władz strażackich nad twórczością historyków, a zwłaszcza kronikarzy.

Podsumowania dyskusji dokonali prof. Piotr Matusak i dr Eugeniusz Walczak.

W trzecim dniu spotkania laureatów ogólnopolskich konkursów zwiedzano wystawę prac kronikarzy i autorów prac historycznych, zorganizowaną w sali obrad Urzędu Miasta Tomaszów Mazowiecki.

Na finał Ogólnopolskiego Konkursu Kronik wpłynęły 132 prace, w 186 tomach. Zostały one wyselekcjonowane na konkursach wojewódzkich, a czasem powiatowych. W tym było kronik: OSP – 92, zarządów oddziałów miejsko-gminnych i gminnych – 14, zarządów oddziałów powiatowych – 12, młodzieżowych drużyn pożarniczych – 8, orkiestr strażackich – 3.

Jury konkursu, działające z mandatu Komisji Historycznej ZG ZOSP RP pod przewodnictwem dr. Eugeniusza Walczaka, dokonało skrupulatnej oceny kronik, według wcześniej przyjętych i powszechnie znanych kryteriów. Kronik według ocen było: wzorowych – 22, wyróżniających – 44, poprawnych – 62, nie odpowiadających kryteriom – 4. Najwięcej kronik nadesłano z województw: łódzkiego, kujawsko-pomorskiego, opolskiego i małopolskiego. Z zadowoleniem należy odnotować znaczny wzrost liczby kronik nadesłanych z województw podkarpackiego i wielkopolskiego. W ostatnich latach nastąpił również rozwój tego ruchu w powiatach i województwach dotychczas mniej aktywnych.

Na konkurs na pamiętniki, wspomnienia, relacje i opracowania nadesłano 26 prac. Są to prace amatorów o bardzo różnym wykształceniu i zawodach, w tym najczęściej: nauczycieli, urzędników, strażaków PSP i OSP. Większość prac to drobne utwory, których teksty mają charakter artykułów publicystycznych. Inne prace ograniczają się do zawężonej problematyki, są płytkie, bez głębszej analizy rzeczywistości społecznej, a przytaczane fakty są pozbawione krytycznej oceny i mają jednakową ważność. Jeszcze inne prace posiadające znaczną wartość faktograficzną, są pozbawione aparatu naukowego (przypisów źródłowych). Wiele prac, dotyczących zwłaszcza historii OSP, to zwykłe kompilacje, przy tym najczęściej pozbawione również przypisów źródłowych. W znacznej większości prac brakuje szerszego kontekstu zdarzeń, krytycznej oceny źródeł i literatury. Niestety, tylko nieliczne prace można zaliczyć do popularnonaukowych, opartych na rzetelnym materiale faktograficznym i wiarygodnym materiale źródłowym. Jednym z zasadniczych mankamentów występującym w większości prac jest nieznajomość podstaw prawnych funkcjonowania systemu ochrony przeciwpożarowej i straży pożarnych w poszczególnych okresach.

Szczególnie dotyczy to prawidłowo używanej nomenklatury nazw oraz kompetencji poszczególnych organów OSP i Związku OSP RP, zgodnie z ich statutami, obowiązującymi w różnym czasie. Aby historykom amatorom ułatwić poruszanie się w skomplikowanych i zmieniających się często przepisach prawnych, dr Eugeniusz Walczak przygotował do druku pracę pt. „Podstawy prawne działalności polskich straży pożarnych do 1939 roku”.

Nie szczędząc sił i środków, należy udzielić konkretnej pomocy merytorycznej i metodycznej licznej grupie historyków amatorów, poważnie zaangażowanych w dokumentowanie dziejów straży.

(EW)
Fot. Eugeniusz Walczak