Sprawa ekwiwalentu pieniężnego za udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych i szkoleniu pożarniczym wywoływała wiele nieporozumień i niejasności na terenie działania ochotniczych straży pożarnych. Wielokrotnie problem ten był między innymi przedmiotem publikacji na łamach „Strażaka”. Jednak prawdziwa burza zaczęła się na początku 2007 r., kiedy to Regionalna Izba Obrachunkowa w Krakowie, a w ślad za nią ówczesne kierownictwo Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji [odpowiedź udzielona przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji pismem z 29 maja 2007 r. (BMP-0714-4069/07/JD) skierowanym do Marszałka Sejmu Ludwika Dorna, a stanowiącym odpowiedź na zapytanie posła Waldemara Pawlaka z 27 kwietnia 2007 r. w sprawie wstrzymania wypłaty ekwiwalentów dla strażaków ochotników za czas udziału w akcjach ratowniczych i szkoleniach] dokonały odmiennej od obowiązującej przez ponad 15 lat interpretacji art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r. nr 147, poz. 1229 z późn. zm.), zgodnie z którym członek ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną, otrzymuje ekwiwalent pieniężny. Ekwiwalent ten jest wypłacany z budżetu gminy do wysokości 1/175 przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego, przed dniem naliczenia ekwiwalentu, przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353, z późn. zm.), za każdą godzinę udziału w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym. Odmienna wykładnia została dokonana głównie na tle treści art. 28 ust. 3, który stanowi, iż ekwiwalent, o którym mowa w ust. 1 i 2, nie przysługuje członkowi ochotniczej straży pożarnej za czas nieobecności w pracy, za który zachował wynagrodzenie.

Zdaniem RIO w Krakowie i przedstawicieli Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji warunkiem koniecznym do otrzymania ekwiwalentu jest utrata wynagrodzenia należnego z tytułu umowy o pracę lub innych aktów, na podstawie których powstaje stosunek pracy, z powodu udziału w akcji ratowniczej bądź szkoleniu pożarniczym. Ekwiwalent nie jest sam w sobie wynagrodzeniem za udział w akcji ratowniczej lub szkoleniu. Jest to forma rekompensaty za utracone wynagrodzenie. Stąd też ekwiwalent pieniężny nie przysługuje osobom, które brały udział w akcji lub w szkoleniu po godzinach pracy. Nie przysługuje on również osobom, które nie są stroną stosunku pracy, a więc bezrobotnym, emerytom, rencistom oraz uczniom i studentom.

Z tak przyjętą wykładnią nie można się było w żadnym wypadku zgodzić. Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej wyrażał w różnej formie swoje stanowisko co do poprawności prawnej interpretacji art. 28 ust. 1-3 „Ustawy o ochronie przeciwpożarowej”, zgodnie z którą w przepisie tym brak jednoznacznego wskazania czego ekwiwalent pieniężny określony w art. 28 jest odpowiednikiem. Tak więc przybiera on postać swoiście pojętej odpłaty przysługującej każdemu członkowi ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym, niezależnie od tego czy jest osobą zatrudnioną, prowadzącą działalność gospodarczą, rolnikiem, bezrobotnym itp. (wniosek z ust. 1 art. 28). Gdyby ustawodawca chciał w sposób ogólny ograniczyć wypłatę tego ekwiwalentu, na przykład tylko do członków ochotniczej straży pożarnej z tytułu utraconego przez nich zarobku, to w art. 28 ust. 1 zawarłby formułę dookreślającą charakter ekwiwalentu, tak jak uczynił to w przypadku ekwiwalentów regulowanych w innych przepisach, a w dalszych normach ustawy o ochronie przeciwpożarowej uściśliłby tylko zasady wypłaty ekwiwalentu. Takiego trybu postępowania jednak nie przyjął.

Ustawodawca zawarł wyjątek od powyższej zasady. Ekwiwalent pieniężny bowiem nie przysługuje członkowi ochotniczej straży pożarnej za czas nieobecności w pracy, za który zachował wynagrodzenie. Członkowie ochotniczych straży pożarnych, za czas nieobecności w pracy z powodu uczestniczenia w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną, zachowują przewidziane w odrębnych przepisach uprawnienie do innych niż wynagrodzenie świadczeń związanych z pracą (art. 28 ust. 3 i 4 ustawy o ochronie przeciwpożarowej).

Stanowisko ZOSP RP znalazło dość powszechne poparcie zarówno wśród środowiska strażackiego, przedstawicieli samorządów terytorialnych, jak i wśród przedstawicieli nauki prawa. Jednak przyjęta urzędowa interpretacja zapisów ustawowych dotyczących ekwiwalentu sprawiła, że w wielu gminach, szczególnie na terenie Małopolski, zaprzestano wypłacania ekwiwalentu. Stan taki mógł ulec zmianie tylko po rozstrzygnięciu sporu na gruncie postępowania sądowego.

Roszczenie o wypłatę ekwiwalentu przysługuje członkom OSP, a nie samej OSP. OSP potwierdza organom gminy udział członka OSP w działaniach ratowniczych lub w szkoleniu i zakres czasowy tego udziału. Wypłata ekwiwalentu dokonywana jest na rzecz danego członka OSP. Nawet wtedy, gdy dokonuje się tego za pośrednictwem OSP. Odmowa wypłaty ekwiwalentu daje prawo członkom OSP do wystąpienia przeciwko gminie na drogę postępowania sądowego. Tak też uczynili strażacy z OSP Szczurowa, którzy po odmowie wypłaty ekwiwalentu wnieśli pozew do Sądu Rejonowego w Brzesku. Wójt Gminy Szczurowa w odpowiedzi na pozew powoływał się na interpretację RIO w Krakowie i fakt, jego zdaniem, związania władz gminy tym stanowiskiem.

Wyrokiem z 23 stycznia 2008 r. Sąd Rejonowy w Brzesku (sygn. akt I C 98/07) uznał roszczenia strażaków z OSP Szczurowa i zasądził na ich rzecz od gminy ekwiwalent za udział w akcji ratowniczej, która była podstawą wniesienia pozwu.

Sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że ustawa o ochronie przeciwpożarowej nie zawiera legalnej (tzn. ustawowej) definicji ekwiwalentu, o jakim mowa w art. 28. Wykładnia językowa, będąca podstawą interpretacyjną przepisów prawa, polegająca na ustaleniu znaczenia i zakresu wyrażeń tekstu prawnego ze względu na język, w którym zostały sformułowane wskazuje, że nie należy interpretowanym wyrażeniom przypisywać znaczenia odmiennego niż mają one znaczenie w języku potocznym, a ustalenie szczególnego znaczenia nie może nastąpić bez szczegółowego rozważenia znaczenia interpretowanego wyrażenia w przepisach należących do danego systemu prawa lub jego części. Ekwiwalent, o jakim mowa w art. 28, stanowi równoważnik, odpowiednik wkładu wniesionego przez członka OSP, w postaci czasu, wysiłku i zdrowia, w ochronę przeciwpożarową, czyli w działanie mające na celu ochronę życia, zdrowia, mienia innych osób lub ochronę środowiska przed pożarem, klęską żywiołową lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Tym samym nie stanowi odpowiednika wynagrodzenia.

Dalej Sąd Rejonowy wskazuje, że skoro ust. 1 art. 28 wyraźnie stanowi, iż członek OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym otrzymuje ekwiwalent, a ust. 3, że ekwiwalent nie przysługuje członkowi za czas nieobecności w pracy, za który zachował wynagrodzenie, to ust. 1 art. 28 stanowi zasadę, a ust. 3 statuuje wyjątek od tej zasady. Zatem wszystkim członkom OSP, którzy brali udział w działaniu ratowniczym - poza tymi, którzy za czas akcji zachowali prawo do wynagrodzenia - przysługuje ekwiwalent. Ekwiwalent przysługuje także rolnikom, bezrobotnym, emerytom czy osobom pobierającym naukę.

Od wyroku Sądu I instancji apelację wniosła Gmina Szczurowa. Sąd Okręgowy w Tarnowie 5 czerwca 2008 r. (sygn. akt I Ca 141/08) wydał wyrok oddalający apelację pozwanego. W uzasadnieniu wyroku podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że wszyscy strażacy ochotnicy biorący udział w działaniach ratowniczych mają prawo do otrzymania ekwiwalentu, a prawa tego odmówiono tylko tym strażakom, którzy brali udział w działaniach ratowniczych lub w szkoleniu pożarniczym w czasie pracy i za który zachowali prawo do wynagrodzenia. Ci strażacy otrzymują odpłatę za czas i trud związany z działaniami ratowniczymi w postaci zachowania prawa do wynagrodzenia za czas nieobecności w pracy. Wydanie wyroku przez Sąd Okręgowy prawomocnie zakończyło postępowanie w sprawie.

Miejmy nadzieję, że zajęcie w sprawie ekwiwalentu stanowiska przez trzecią władzę zakończy niepotrzebny spór, bulwersujący środowisko strażaków ochotników. Sprawi, że gminy wstrzymujące się z wypłatą ekwiwalentu powrócą do praktyki stosowania prawa sprzed wydania nieszczęsnych interpretacji i nie będzie konieczne wytaczanie przez członków OSP przed sądami kolejnych spraw przeciwko swoim gminom.

Krzysztof M. Miazga
adwokat